Artysta

Smolana, Anna

ANNA SMOLANA (ur. 20 VII 1921 roku; zm. 25 VI 2009 roku)

Urodzona 20 VII 1921 r. we Lwowie, z domu Hryniewiecka. Studiowała na Wydziale Architektury Wnętrz Instytutu Sztuk Plastycznych we Lwowie. Od czerwca 1946 roku była członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków Okręgu Gdańskiego. Członek Komisji Ocen Artystycznych w CPLiA w Gdyni oraz konsultant w WDK w Gdańsku. W latach 1972-1988 brała udział w 15-tu plenerach malarskich, graficznych, tkanin i tworzyw sztucznych. Zajmowała się projektowaniem lalek, zabawek i tkanin oraz rysunkiem i collagem. Była pierwszą żoną Adama Smolany, znanego sopockiego rzeźbiarza. Mieszkała w Sopocie. Zmarła 25 VI 2009 roku.

TERESA SKÓROWA:

Lalka należy do najstarszych zabawek ludzkości. „Greckie i rzymskie dziewczęta wychodząc za mąż, rozstając się ze swymi lalkami, ofiarowywały je Dianie” (opiekunce kobiecej płodności) „albo Wenerze” (bogini miłości). „W Japonii każda rodzina dziedziczy z pokolenia na pokolenie całą gromadę uroczyście wystrojonych lalek… Tradycja ta sięga X wieku”[1] .
Wrażliwa, bogata wyobraźnia Anny Smolany, wsparta niezwykłą inwencją i pracowitością, sytuuje tę Artystkę wśród twórców o wyraźnie zarysowanym ouvre artystycznym.
Szeroki krąg Jej zainteresowań został wcześnie, bo na początku lat pięćdziesiątych, dokładnie wytyczony. I mimo zmiennych kolei losu, wkracza szczęśliwie w swoje piąte dziesięciolecie.

Ból serca
Przekazuję słowom
- papier cierpliwy
uwolniona
oddycham.

Jakże silną trzeba mieć osobowość, aby – dzieląc życie ponad dwadzieścia lat – z wielkim rzeźbiarzem, zachować własny, odrębny świat wyobraźni, kreować konsekwentnie inny gatunek artystyczny.
Należy do artystów wyłuskujących z życia głównie miłe doznania. Nie zachowuje ich tylko dla siebie, szczodrze dzieląc je z nami.
Wielkość Anny polega także na szczerości. Aby w zasobnym w talenty środowisku artystycznym Trójmiasta zachować własne, ugruntowane sukcesami miejsce, trzeba być nieprzeciętną obserwatorką życia i tłumaczyć je na własny, oryginalny sposób.
Choć brakuje mi w tej chwili argumentów popartych badaniami przedmiotu, twierdzę, że Anna Smolana w swojej dziedzinie jest najlepsza!
Jej „artystyczne bawidełka” można podzielić na dwie wyraźne kategorie: lalki dla dorosłych i przytulanki dla dzieci.
Lalki. Rodzą się wedle z góry założonego programu, często na zamówienie okolicznościowe. W odróżnieniu od nich, obrazki i tkaniny artystyczne powstają spontanicznie, wyrywkowo, jak wiersze, zaspokajając Jej poetycką wyobraźnię.
Lalki Anny – to teatr. Scenariusz pisze dla Niej sama historia, to znów – poprzez wybraną lekturę – korzysta ze świata literackiej fantazji, a najczęściej podpowiada Jej samo życie…
Niezwykle bogate cykle tematyczne powstają w krótkich seriach. Nigdy, tak naprawdę, nie interesowała Ją współpraca ani z CEPELIĄ, ani z przemysłem zabawkarskim. Lalki Anny – jak rzeźby – powinny pozostać rękodziełem unikatowym.
Miała i ma swoich naśladowców amatorów. Jednak zawarte w autentycznym Jej dziele pewne imponderabilia są dla plagiatorów nieosiągalne.
Lalki Anny mają osobowość. Uzyskaną nie tylko poprzez rysy twarzy czy proporcje kształtów ciała, te bowiem są niemal całkowicie zunifikowane. Wykonane przy użyciu najprostszych materiałów: celuloidowej piłeczki, drutu i anilany składających się na szkielet, obciągnięty trykotem lub tkaniną syntetyczną, wymagają zgody na umowność. Schemat jest prosty: główka nieodmiennie kulista, z ledwie zaznaczonym noskiem, szeroko rozstawionymi oczami z filcu lub koralików, tors wycięty wraz z kończynami pozbawionymi palców, nie odbiega od przeciętnej kategorii miękkich zabawek.
Cała charakterystyka i personifikacja zaczyna się od fryzur, garderoby, atrybucji trzymanych przedmiotów i gestykulacji. Gotowe lalki – rzeźby, niezwykle zgrabne w rysunku, zastygłe w bezbłędnym, wdzięcznym ruchu, ludzkie w swej wymowie, są tak sugestywne, że nie potrzebują animacji! Na ogół radosne, pełne wewnętrznego ciepła.
Anna posiada niezwykłe wyczucie s t y l u (epoki), a także znajomości kostiumologii. W miarę potrzeb sięga po takie arcydzieła jak „Kodeks Behema”. Na wierność epoce składają się stylowe fryzury kobiet, modny zarost męski, staranny dobór gatunków tkanin i pasmanterii, żaboty, koronki i pióra. Spacerujące damy z fin de siecle`u, w kapeluszach o wyszukanych lecz koniecznie najmodniejszych kształtach, godnych „majstersztyków” zawodowej modystki. Dostojne matrony, kokietki, dandysi, plażowe kociaki, miejskie kumoszki – cały ten tłumek wychodzący z pracowni Anny na promenadę świata, posiada szyk i styl właściwy swojemu czasowi. Towarzyszy mu dowcip i ironia Autorki, ale także czułość i wyrozumiałość dla ludzkich przywar.
Wartość estetyczna tych lalek polega na umiejętnym wyważeniu formalnych uproszczeń ze starannym wykończeniem detali.
Już w 1979 roku recenzentka „Głosu Wybrzeża” Ewa Moskalówna pisała o warsztacie Anny Smolany: „Kiedy się patrzy, jak ona to robi – wszystko wydaje się proste. Buzia z trykotu nabiera wyrazu, oczy z guzików blasku (można to przysiąc), kłaczek czystej wełny zmienia się w czyste, żywe włosy… Być może rzeczywiście jest to proste. Trzeba tylko – mieć do tego talent”.
Jak wcześniej wspomniano, Anna posiada nadzwyczajny dar odbierania impulsów zewnętrznych. Wystarczy Jej przeczytana książka, obejrzany krajobraz, zasłyszane opowieści. Podróże do Finlandii w 1975 i 1980 roku zaowocowały serią rysunków i lalek w wyniku fascynacji narodową epopeją Finów pt. „Kalewala”. W zniewolonej przez Rosjan w XIX wiecznej Finlandii utwór ten, a właściwie zbiór starych wierszy i pieśni epickich, zgromadzony i przetworzony przez Eliasza Lönnrota, stał się tym dla Finów, czym poezja romantyczna dla Polaków. Artystka stale wraca do tego eposu. „Kalewala” jest skarbnicą ponadczasowych znaków świadomości, a niekiedy zaspokaja nostalgiczne nastroje Anny.

W deszcz nie widać łez
A właśnie dzisiaj pada deszcz
i zamiast słońca
żółte serca drzew
…………………………………..

Cykl pejzażyków wykonanych ołówkiem lub kredką stanowi tło dla zespołu lalek – bohaterów „Kalewali”. Są to mroczne, surowe, północne uroczyska, w rysunku delikatne jak na szybach mróz, komponowane niczym winiety oddzielające strofy pieśni… Spotykamy w nich sztafaż ludzki lub zwierzęcy, dekoracyjnie stylizowany, jest formalną transpozycją lalek Anny.
Całkowicie odmienny świat tworzą lalki – przytulanki, zwierzydełka – przytulanki, serie śpiących niemowląt w becikach w drobniutki maczek, uczłowieczone żaby wypełnione kaszą. Cała menażeria zrodzona z wielkiej miłości do dzieci.
Cechą dominującą przytulanek jest prostota i zwartość formy. A także wyraz ich twarzy uzyskany środkami nader prostymi. Ważny jest tu nadto dobór materiałów, faktur i barw.
Groźny krokodyl łagodnieje, uszyty z flaneli w wesołą kratkę wypełnioną kolorowymi jabłuszkami. Zebra, żyrafa, kucyk i kocięta są samą esencją swoich gatunków.
Docenił laki Anny Jerzy Waldorff w 1965 roku wybierając spośród serii „Muzykujących” figlarnego skrzypka na winietę swoich stałych felietonów w tygodniku „Świat”.
Wszystkich gatunków i całych serii lalek czy przytulanek nie sposób tu wymienić. Należy to do obowiązków redaktora katalogu, niniejszej retrospektywnej wystawy.
Uboczną niejako, lecz nie mniej ważną dla Artystki dziedziną jest twórczość malarska. Pod tym gatunkiem klasyfikuję zarówno akwarelki, collage, jak i tkaniny artystyczne. Rozrzut ich technik jest duży, jednako wszakże malarski.
Wdzięczne etiudy miniatur malarskich i „tkackich”, wyrażają wartości artystyczne niedopowiedziane wśród lalek. Bywają narracyjne w swej dosłowności elementów pejzażu, to znów surowe, oszczędne do granic abstrakcyjnego znaku. Jeżeli są ilustracją pewnych nastrojów, ich wymowa zawiera elementy surrealizmu.
Wśród tkanin dużych formatów wyróżnić należy lekkie w rysunku aplikacje wzbogacone haftami. Często utrzymane w tej samej skali waloru, niekiedy prawie monochromatyczne, są przez Artystkę wyraźnie zaniechane ze szkodą dla potencjalnego odbiorcy.
Ich motywy – zarówno o treści religijnej: „Zmartwychwstanie”, „Św. Sebastian”, Św. Franciszek”, jak i gigantyczne motyle rozstrzygają odmienne problemy emocjonalne i warsztatowe Autorki.
Twórczość Anny jest świadectwem wielkiej kultury plastycznej. Charakteryzuje ją umiar i elegancja. Niezwykła wrażliwość na kolory i materie. Stosowane skróty myślowe i formalne, niedopowiedziane treści przyzwalają na własne, odbiorcy, fantazjowanie.
Podczas próby oceny dorobku artystycznego kilkudziesięciu lat, nieodzowne było wejrzenie w dokumentację. U Anny jest ona wprawdzie obfita lecz nieuporządkowana. Wynika to z jej skromności, która bywa cechą ludzi nieprzeciętnych. Dla własnego dorobku artystycznego Anna wprawdzie zachowuje tkliwość ale i filozoficzny dystans.
Jak w stosunku do własnego, poplątanego życia…

Gdy odejdę
dziury w niebie nie będzie
nawet ta w ziemi
zarośnie trawą
i stubarwnym kwiatem
wołać będę ku niebu
że życie było piękne -

*Autorką fragmentów cytowanych wierszy jest Anna Smolana

Źródło: Anna Smolana. Wystawa retrospektywna 1949-1992: lalki, zabawki, tkaniny, rysunek, collage [luty 1992, Galeria Sztuki BWA w Sopocie] . Sopot: Biuro Wystaw Artystycznych, 1992.

[1] Wł. Kopaliński „Opowieści o rzeczach powszednich”.

NAGRODY I WYRÓŻNIENIA:

W latach 1954-1964 brała udział w 13-tu konkursach na zabawki, lalki, pamiątki itp. zdobywając nagrody i wyróżnienia.

  • 1954 rok – Konkurs Przymorze w Gdańsku
  • 1955 rok – Konkurs Olsztyn w Olsztynie
  • 1959 rok – Ogólnopolski Konkurs Ozdoby choinkowe w Warszawie
  • 1960 rok – Ogólnopolski Konkurs Ozdoby choinkowe w Warszawie
  • 1961 rok – I Targi Wzornictwa w Warszawie
  • 1961 rok – Ogólnopolski Konkurs Lalki i Zabawki w Warszawie
  • 1963 rok – Ogólnopolski Konkurs Lalki i Zabawki w Warszawie
  • 1965 rok – Ogólnopolski Konkurs Pamiątkarski w Łodzi
  • Złota Odznaka Związku Polskich Artystów Plastyków
  • Złoty Krzyż Zasługi
  • Krzyż Obrony Lwowa

REALIZACJE I PROJEKTY:

Zajmowała się projektowaniem konfekcji, futer, dzianiny, galanterii, obuwia, zabawek, lalek, ubiorów dla dzieci i lalek itp. m.in. dla:

  • Biura Studiów i Projektów Przemysłu Zabawkarskiego w Warszawie
  • Mody Polskiej w Warszawie
  • CPLiA w Gdyni, Sopocie, Elblągu
  • WZSP w Gdańsku
  • Spółdzielni Pomoc w Krakowie
  • Zespołu Regionalnego w Malborku
  • Kociewskiego Zespołu Regionalnego POLFA w Starogardzie Gdańskim

WYSTAWY:

Wystawy indywidualne:

  • 1962 rok – Lalki, BWA w Gdyni
  • 1969 rok – Lalki i zabawki, BWA w Gdyni
  • 1974 rok – Lalki i projekty strojów regionalnych dla Zespołu Polfy , Starogard Gdański
  • 1975 rok – Lalki i tkaniny, Muzeum W. Aaltonen w Turku (Finlandia)
  • 1976 rok – Lalki i tkaniny, Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku
  • 1976 rok – Lalki historyczne i tkaniny, Galeria Andersz, Malmö (Szwecja)
  • 1977 rok – Tkanina i rysunek, Klub Prasy w Sopocie
  • 1977 rok – Lalki historyczne, Karlskoga (Szwecja)
  • 1977 rok – Lalki i zabawki , Dzień Dziecka na Molo w Sopocie
  • 1977 rok – Lalki i szopki, Galeria Andersz, Malmö (Szwecja)
  • 1978 rok – Zabawki i lalki, Baszta Czarownic – BWA w Słupsku
  • 1978 rok – Tkaniny i rysunki o tematyce dziecięcej, KMPiK w Sopocie
  • 1978 rok – Szopki i zabawki, Klub Młodzieżowy Przymorze w Gdańsku Oliwie
  • 1979 rok – Zabawki i tkaniny, BWA w Koszalinie
  • 1979 rok – Rysunki o tematyce dziecięcej, Galeria MOK w Gdańsku-Przymorze
  • 1979 rok – Zabawki i tkaniny, BWA w Zamościu
  • 1980 rok – Rysunek i collage, Galeria TPS w Sopocie
  • 1980 rok – Lalki i szopki, Muzeum W. Aaltonen w Turku (Finlandia)
  • 1982 rok – Zabawki i tkaniny, BWA we Włocławku
  • 1982 rok – Zabawki i tkaniny, BWA w Płocku
  • 1982 rok – Rysunek i collage, Klub AGH w Krakowie
  • 1982 rok – Rysunki Kalewala i collage, BWA w Gdyni
  • 1982 rok – Collage i rysunek, Klub Zamech w Elblągu
  • 1982 rok – Rysunki dla dzieci, GOK w Tczewie i GOK we Wielu
  • 1983 rok – Rysunki dla dzieci, Szkoła Nr 1 w Gdańsku-Przymorze
  • 1983 rok – Zabawki i tkaniny, BWA w Lesznie
  • 1983 rok – Zabawki, lalki i tkaniny, BWA w Skierniewicach
  • 1983 rok – Tkaniny, Galeria TPS w Sopocie
  • 1983 rok – Zabawki i tkaniny, BWA w Koninie
  • 1984 rok – Zabawki, Szkoła w Raisio (Finlandia)
  • 1984 rok – Rysunki dla dzieci, BWA w Słupsku
  • 1984 rok – Collage i rysunki, Galeria BWA w Czarnem
  • 1985 rok – Rysunki i collage o tematyce dziecięcej, BWA w Płocku
  • 1985 rok – Rysunki i collage, Okoniny Nadjeziorne
  • 1986 rok – Kalewala – rysunki i lalki, Galeria TPS w Sopocie
  • 1987 rok – Zabawki, Galeria TPS w Sopocie
  • 1988 rok – Tkaniny – haft-aplikacja, Galeria TPS w Sopocie
  • 1988 rok – Rysunek i collage, Klub Prasy w Gdyni
  • 1989 rok – Rysunek i collage, Klub Brodwino w Sopocie
  • 1989 rok – Zabawki, Klub Brodwino w Sopocie
  • 1990 rok – Zabawki, Baszta Czarownic – BWA w Słupsku
  • 1990 rok – Zabawki świąteczne, Galeria Triada w Sopocie
  • 1991 rok – Rysunki, collage, zabawki, BWA w Zamościu
  • 1992 rok – Wystawa retrospektywna 1948-1992, Galeria Sztuki BWA w Sopocie
  • 5 styczeń – 4 luty 2007 rok – Dworek Sierakowskich w Sopocie

Udział w wystawach zbiorowych w kraju:

  • 1949 rok – Okręgowa Wystawa Międzysekcyjna w Sopocie
  • 1952 rok – Pałac Sztuki w Krakowie
  • 1956 rok – Sztuka Ludowa, Warszawa
  • 1957 rok – II Ogólnopolska Wystawa Architektury Wnętrz , Galeria Zachęta w Warszawie
  • 1957 rok – Sztuka Ludowa, Wejherowo
  • 1961 rok – I Targi Wzornictwa, Pałac Kultury w Warszawie
  • 1963 rok – XV-lecie Architektury Wnętrz, Galeria Zachęta w Warszawie
  • 1967 rok – DESA Dzieciom, Wrocław
  • 1967 rok – Zabawki i Opakowania – Okręg Warszawski, MDM w Warszawie
  • 1973 rok – Plastyka, Katownia w Gdańsku
  • 1975 rok – Plastyka, Zamek Królewski w Warszawie
  • 1975 rok – Zabawka jakiej nie było, BWA w Poznaniu
  • 1976 rok – Człowiek – Środowisko – Plastyka, Łódź
  • 1977 rok – Kwiaty w malarstwie, BWA we Wrocławiu
  • 1977 rok – Kwiaty w malarstwie, Galeria Zachęta w Warszawie
  • 1978 rok – Międzynarodowe Biennale Lalki Regionalne, Pałac Sztuki w Krakowie
  • 1979 rok – Współczesna Sztuka Religijna, Krużganki Klasztoru w Gdańsku Oliwie
  • 1979 rok – Zabawki – BWA Dzieciom, BWA w Zakopanem
  • 1979 rok – Wystawa Interdyscyplinarna, BWA w Krakowie
  • 1980 rok – Tkanina Środowiska Gdańskiego, Galeria Stilon w Gorzowie Wielkopolskim
  • 1980 rok – Motywy Morskie w Twórczości Malarskiej, Muzeum Narodowe w Gdańsku Oliwie
  • 1984 rok – Galeria PSP – Nowa Brama w Słupsku
  • 1985 rok – Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku
  • 1985 rok – Dom Kultury w Ustce
  • 1987 rok – I Międzynarodowe Triennale Zabawki, ZAPPSU w Warszawie
  • 1987 rok – Mini-tkanina, Bałtycka Galeria Sztuki w Ustce
  • 1988 rok – Gobelin – Małe Formy, BWA w Białymstoku
  • 1988 rok – Tkanina, Bałtycka Galeria Sztuki w Ustce

Udział w wystawach zbiorowych za granicą:

  • 1967 rok – Polska Sztuka Dekoracyjna, Kolonia (Niemcy)
  • 1968 rok – Targi Sztuki Polskiej, Florencja (Włochy)
  • 1977 rok – Szopki świąteczne, St. Gertruda w Malmö (Szwecja)
  • 1980 rok – III Międzynarodowe Biennale Mini-tkaniny, Muzeum Sawaria (Węgry)
  • 1981 rok – Polscy Plastycy, Taide Galerie w Turku (Finlandia)
  • 1982 rok – IV Międzynarodowe Biennale Mini-tkaniny, Muzeum Sawaria (Węgry)
  • 1983 rok – Polscy Plastycy, Taide Galerie w Turku (Finlandia)
  • 1986 rok – Kalewala, Taide Galerie w Turku (Finlandia)
  • 1987 rok – Miniatura, Del Bello Galerie w Toronto (Kanada)
  • 1990 rok – Wystawa-Aukcja, Kontakt w Paryżu (Francja)

Dzieła