Artysta

Katsui, Mitsuo

Błogosławieństwo światła (The Blessing of Light)

Miałem uczucie jakbym czekał tęsknie w świetle słońca, zawiniętego w jasną pomarańczową taśmę. Byłem w drodze powrotnej z Paryża trasą polarną. Było wcześnie rano, przed wschodem słońca. Kosmiczny błękit rozciągał się nieskończenie na niebie i wspaniały kolorowy żar gotowy był pojawić się ponad horyzontem emitującym smugę skoncentrowanego światła jak uderzenie gigantycznego pędzla. A ponad tym, daleko w stratosferze, niebo usiane było gwiazdami, przypominając mi niebo na Hawajach, które tak wzruszyło moje serce poprzednio. Ta chwila sprawiła, że zdałem sobie sprawę, iż ludzkie życie jest wiecznie częścią otaczającej nas natury.Wystawą Mitsuo Katsui, jednego z najwybitniejszych japońskich twórców plakatu, Państwowa Galeria Sztuki w Sopocie włącza się do programu imprez towarzyszących co dwa lata kolejnym Międzynarodowym Biennale Plakatu w Warszawie, a odbywających się w ciągu całego roku w kilku miasta Polski. Ekspozycje te wzbogacają profil warszawskiego biennale o różne aspekty sztuki plakatowej Specyfiką wystaw sopockich, organizowanych pod hasłem "Persona", będzie prezentacja dorobku czołowych światowych projektantów o wyraźnie ukształtowanych osobowościach i zdecydowanie własnym wyrazie artystycznym'. Mitsuo Katsui należy do drugiej generacji japońskich twórców plakatu działających w tym kraju po II wojnie światowej. W jej skład wchodzą projektanci urodzeni około 1930 r. Obok Katsui zaliczani są do niej tak znani twórcy, jak m.in. Kiyoshi Awazu, Shigeo Fuku, Kazumasa Nagai, Ikko Tanaka czy Tadanori Yoko Ich debiuty przypadły na lata 50., kiedy rodził się nowocześnie pojmowany plakat japoński. Dziś nazwiska należą do czołówki nie tylko rodzimego, i światowego plakatu. W dorobku tego właśnie pokolenia najsilniej uwidoczniła się niesłychanie wartościowa i ogromnie kreatywna cecha japońskiego plakatu, polegająca na umiejętnym powiązaniu bogatej tradycji własnej kultury z najbardziej aktualnymi trendami współczesnymi. Twórcy ci potrafili dostrzec współczesną atrakcyjność japońskiej sztuki sprzed wieków, dającej się znakomicie adaptować do całkiem współczesnego procesu projektowego, do potrzeb wizualnych nowoczesnego, industrialnego społeczeństwa. Te wartości japońskiego plakatu bodaj najmocniej zadecydowały o jego międzynarodowych sukcesach. Przemawiając do odbiorcy nowoczesnym językiem wizualnym, nie gubił po drodze rodzimych korzeni. Generacja ta, choć wewnętrznie bardzo zróżnicowana w indywidualnych stylistykach i podejściu do rozwiązywania tematów, wycisnęła wyraźne piętno na kształcie grafiki projektowej w Japonii w kolejnych kilku dziesięcioleciach. U Katsui te powiązania między "dawnymi a nowymi czasy" nie występują w sposób tak oczywisty i bezpośredni, jak u innych twórców. Dostrzeżemy je bardziej w ogólnej kulturze jego prac, klarownym budowaniu kompozycji, respektowaniu specyficznie japońskiego rozumienia roli płaszczyzny i przestrzeni. Katsui studiował obok kompozycji także fotografię i to medium, choć nie używane przezeń nie w realizacjach, miało jednak swój wkład w ostateczne ukształtowanie się jego własnego postrzegania zjawisk i odzwierciedlania ich w swoich realizacjachTwórczość Katsui, choć obecna na najważniejszych przeglądach plakatów i innych dziedzin sztuki projektowej, wyróżniana licznymi nagrodami, pełny rozkwit i wyraźnie osobisty kształt uzyskała stosunkowo późno, bo dopiero z początkiem lat 80., gdy Katsui sięgnął po nowe narzędzie pracy - komputer. Była to decyzja sama w sobie odważna w zasadzie twórcy tej generacji, nie tylko w Japonii, ale także w innych krajach, mający wówczas ok. 50 lat z niechęcią odnosili się do technologii elektronicznych. Komputer wnosił co prawda do pracy grafika narzędzie o potężnych możliwościach, ale i ryzyko wynikające z ich nadmiaru. Katsui nie dał się uwieść nieprzebranemu bogactwu środków, jakimi kusiły graficzne programy komputerowe, lecz od samego początku traktował je wyłącznie jako kolejne narzędzie umożliwiające mu pełniejsze kształtowanie własnego przesłania do odbiorcy. Można dostrzec wyraźnie porównując jego prace sprzed okresu komputerowego z późniejszymi realizacjami, że nowe narzędzie wyzwoliło u Katsui niesłychanie bogate pokłady kreatywności Choć i wcześniej prowadził eksperymenty z różnymi technologiami powielania w stopniu; w jakim umożliwiały mu to tradycyjne techniki poligraficzne, to jednak dopiero użycie komputera dało tak zdumiewające rezultaty. W jego pracach uderza niebywała wręcz dyscyplina i powściągliwość warsztatowa przy jednoczesnym rozmachu wizji i wyobraźni artysta rychło dostrzegł, że to właśnie komputer pozwala mu wejść głębiej w interesującą go już wcześniej problematykę koloru i światła, która stała się wiodącym nurtem jego artystycznych poszukiwań. Ale jednocześnie dostrzegał też niebezpieczeństwa, jaką technika komputerowa niosła ze sobą. Organizując w 1990 r. wraz z pięcioma innymi grafikami komputerowymi wystawę w Tokio, zatytułowaną "Ape Call from Tokyo" (Małpie wołanie z Tokio), Katsui żartobliwie ostrzegał innych twórców przed nieumiejętnym posługiwaniem się komputerem, które może prowadzić do efektów zabawy małpy z aparatem fotograficznym. 0 swoich obawach i nadziejach wiązanych z komputerem, który z jednej strony przedłużył możliwości ludzkich zmysłów, ale jednocześnie przytępił inne sfery postrzegania, pisze artysta w tekście zamieszczonym w dalszej części katalogu. Kolor elektroniczny jest, podobnie jak w prześwietlonym przez słońce witrażu, o wiele intensywniejszy aniżeli kolor uzyskany za pomocą tradycyjnych technik malarskich czy poligraficznych. Katsui pragnie sięgać jeszcze dalej - pragnie wyrażać światło z pasma niedostępnego ludzkiemu wzrokowi, a idąc jeszcze dalej, światło wewnętrzne, pochodzące z głębin człowieczego umysłu. I tu już wkraczamy w obszar filozofii twórczości i Katsui, która odwołuje się do duchowych, wewnętrznych wartości sztuki, do przeżyć wyzwalających impulsy twórcze. Obraz realizowany przez artystę przestaje przynależeć wyłącznie do sfery postrzegania wzrokowego, ale jest projekcją stanów emocjonalnych jego twórcy. W 1994 r. Katsui otrzymał złoty medal na 14 MBP w Warszawie za plakat "Tńe Blessing of Light" {Błogosławieństwo światła). Rozbłyski intensywnych, ostrych barw z pełnej palety tęczy wybiegające od lewej i prawej krawędzi plakatu mieszają się ze sobą w środku kom- pozycji w rodzaj barwnej, świetlistej mgławicy. Z tą abstrakcyjną, niesłychanie dynamiczną kompozycją, kontrastuje delikatny rysunek, cytat z jakiejś dawnej mapy wijący się cienką linią u dołu i u góry plakatu, pełniący funkcje kontrapunktu. Pamiętam, że werdykt jury warszawskiego Biennale był wówczas oceniany jako dość kontrowersyjny. Propozycja Katsui zbytnio odbiegała od tak bardzo w Europie, a już szczególnie Polsce, ugruntowanego przekonania, że plakat powinien wyrażać jakieś konkretne treści, mieć jakieś punkty odniesienia czy to metaforyczne, literackie fragmenty zaczerpnięte z realnej rzeczywistości - rośliny, motyle, fale morskie, czy fragmenty dawnych grafik. niektóre kompozycje są jednolite strukturalnie, inne składają się z elementów wzajemnie przez siebie przenikających w sposób wzbogacający efekt plastyczny. Zdajemy sobie sprawę, że realizacja tych prac ez pomocy komputera byłaby ogromnie trudna, o ile ogóle możliwa do zrealizowania, ale samo narzędzie właściwie nie jest odczuwalne - Katsui jest w pełni snem procesu twórczego. Seria "The Blessing of Light" została przez Katsui przygotowana specjalnie na wystawę zorganizowaną mu przez jedną z czołowych Tokijskich galerii, specjalizujących się w prezentacji sztuki projektowej "Ginza Graphic Gallery". Nie jedyny > na naszej wystawie zestaw plakatów, będących projekcją bardzo osobistych poszukiwań autora i nie powstałych na konkretne zamówienie z zewnątrz - dotyczy to m. in. cyklu "Global Brain" (Globalny mózg) i "Gene" (Gen), czy serii na wspomnianą już Wystawę "Ape Call from Tokyo". Pierwszy z wymienionych nosi znamienny podtytuł "Dialog Katsui", w którym warstwa tekstowa odnosi się do różnych dat związanych z osobistymi przeżyciami autora, lub odnoszących się do innych artystów istotnych dla niego. Ale w samym kształcie plastycznym kompozycji nie dostrzeżemy bezpośrednich powiązań z treściami zawartymi w tekstach. Dotykamy tu ciekawego i bardzo aktualnego zjawiska, jakie ostatnio dokonuje się w świecie w obszarze szeroko pojmowanej komunikacji wizualnej. Kenya Hara, jeden z przedstawicieli młodszej generacji japońskich projektantów, tak pisał o tym we wstępie do katalogu swojej wystawy w Poznaniu: "Dla projektantów graficznych w Japonii plakat (...) jest najbardziej skutecznym środkiem dla zaprezentowania własnego potencjału twórczego (...). Dlatego tak wielu projektantów próbuje bezinteresownie tworzyć plakaty. Plakaciści nie muszą wówczas skupiać całej uwagi na jego cechach użytkowych, jak w przypadku plakatów stricte reklamowych, a w większej mierze próbują tworzyć doskonałe dzieła sztuki. Jeśli chodzi o komunikację wizualną, reklamę, istnieje wiele bardziej skutecznych środków. W plakacie autorskim przeważa funkcja artystyczna nad rolą środka masowego przekazu. (...) Niektórzy uważają, że taka tendencja prowadzi do degeneracji plakatu, ale ja tak nie uważam". W dobie zaniku funkcji plakatu jako przekaźnika masowej informacji od zamawiającego do klienta plakat na świecie jest ciągle bardzo atrakcyjnym środkiem wypowiedzi wielu twórców z uwagi na specyfikę swej formy i swego języka. W Japonii już wiele lat temu ukształtował się cały system promocji plakatu o wysokich walorach artystycznych. Temu celowi służą m.in. organizowane przez JAGDA coroczne wystawy plakatu na podany z góry temat (np. Japonia, Woda, Życie, Design). Uczestnicy są zobowiązani dostarczyć na wystawę plakaty powielone drukiem. Są to na ogół sitodruki lub plakaty offsetowe drukowane niskim nakładem kosztów na maszynach do druków próbnych. Kilka plakatów prezentowanych na naszej wystawie również powstało w tym celu. Zarówno te akcje, jak przedsięwzięcia pojedynczych projektantów często są wspierane przez firmy poligraficzne, traktujące druk tych prac jako rodzaj promocji swojej własnej działalności.

Na koniec parę słów o innym ważnym obszarze sztuki projektowej Katsui - opracowaniu graficznym książek. W tej dziedzinie Japończycy wykazują się niebywałą Wprost troskliwością o estetyczny kształt wydawnictw. Staranny dobór papieru, niezwykłe koncepcje okładek I obwolót, wyklejki i wreszcie opracowanie układu Stron sięgają wyżyn rzadko spotykanych w innych krajach. Kilka przykładów wydawnictw opracowanych przez Katsui, pokazanych na naszej ekspozycji wystawia mu w tym względzie jak najlepsze świadectwo jako grafika obdarzonego i w tej materii ogromną inwencją i nowatorstwem i wyrafinowaniem estetycznym.Nagrody za opracowanie wydawnictw to wcale pokaźna liczba spośród ogółu przyznanych mu nagród i wyróżnień tak w samej Japonii, jak i poza jej granicami.

Chciałbym w tym miejscu serdecznie podziękować artyście za przyjęcie zaproszenia Państwowej Galerii Sztuki do zaprezentowania swych prac w Sopocie, za zaprojektowanie plakatu wystawy, za udostępnienie materiałów ilustracyjnych do katalogu oraz za przekazanie w darze nadesłanych na wystawę plakatów do zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu, a pani Masako Ishibashi z Katsui Design Office Inc. w Tokio za utrzymywanie stałej łączności z nami i cierpliwe odpowiadanie na nasze zapytania i wątpliwości.

Zdzisław Schubert

Kurator Galerii Plakatu i Designu Muzeum Narodowego w Poznaniu